तो उठला आणि क्रिटो बरोबर स्नान गृहात गेला आम्हला वाट पहायची आज्ञा करून आणि आम्ही वाट पाहिली विचार करत, बोलत....... त्या थोर व्यथेची .
आमच्या पित्याला आमच्या कडून हिरावून घेण्यात येत होतं आणि आमचं येणारं जीवन पोरकं होणार होतं.संध्यासमय निकट येत चालला होता अन तो आत जाऊन बराचसा कालावधी झाला होता.
तो बाहेर आला आणि आमच्यात बसला .... पण मुक्यानेच
तेवढ्यात जेलर आलाच आणि त्याच्या पुढ्यात उभे राहून म्हणाला
"येथे आलेल्या सर्व व्यक्तींमध्ये तुम्हीच सर्वात उच्च कुलीन अन थोर आहात. मी कोणताच दोष तुमच्या माथी मारणार नाही
मी आता येथे माझ्या वरीष्ठांच्या आज्ञेचे पालन करेन तेंव्हा इतरेजनांचा रोष मला सहन करावा लागेल.मला संपूर्ण खात्री आहे की तुम्ही इतरांचा राग माझ्यावर काढणार नाही . मी दोषी नाही हे तुम्हाला ज्ञात आहे.
पण प्रक्रियेचा भाग म्हणून काही गोष्टी तुम्हला सहन कराव्या लागतील."ह्या नंतर मात्र तो अश्रू आवरू शकला नाही अन त्वरीत वळून जाऊ लागला.
त्याने जेलरकडे पहिले अन म्हणाला, " तुझ्या भावनांचा मी आदर करतो ; तुझ्या आज्ञेचे मी निश्चितच पालन करेन"
नंतर आमच्याकडे वळत तो म्हणाला " किती मनोहर आहे हा मनुष्य, जेंव्हा पासून मी येथील कारागृहात बंदिस्त आहे तो मला नेहमीच भेटायला येत असे....
अन आता त्याला कमालीचा शोक होत आहे. पण आपणास मात्र तो म्हणतो तसेच करावे लागेल . क्रिटो प्याला आणतात का ते पहा बर आणि जर विष अजून तयार केलं नसेल तर करायला सांग ."
"होय," क्रिटो म्हणाला " सूर्य अजून देखील डोंगरमाथ्यावर आहे घोषणा जाहीर झाल्यावर त्याने खाना घेतला आणि तो प्यायला अन आता तो वैषयिक सुखात रममाण झालाय. अजून बराच कालावधी आहे इतकी
घाई नका करू. अजून बराच कालावधी आपल्याकडे आहे."
तो म्हणतो " होय क्रिटो .आणि ज्यांच्या बद्दल तू बोलतो आहेस त्यांचे असे वागणे बरोबरच नाहीय का? त्यांना असं वाटतं की विलंबाने ते काही प्राप्त करू शकतील परंतु थोड्या विलंबाने विष प्रशन करून मी काही प्राप्त करावे असे मला किंचितसे ही वाटत नाही. ज्या जीवनाचा मी आधीच त्याग केला आहे ते मला आता वाचवायचं नाही. अन मला ते अत्यंत हास्यास्पद वाटतं. म्हणून मी म्हणतो तसे कर, नाकारू नकोस ."
हे ऐकून क्रिटोने सेवकाला खुण केली ; सेवक आत गेला अन काही वेळाने तो बाहेर आला तेंव्हा त्याच्या सोबत जेलर होता व सेवकाच्या हातात विषाचा प्याला होता.
बंदिवान म्हणाला " माझ्या प्रिय मित्रा तू अनुभवी आहेस तूच मला सांगशील पुढे काय आणि कसे करायचे ते?"
मनुष्य म्हणाला " तुम्हला केवळ चालावं लागेल अन जेंव्हा तुमचे पाय जड होतील तेंव्हा आडवे पडा आणि त्यानंतर विष त्याचे काम सुरु करेल"
त्याच वेळेस त्याने विषाचा प्याला बंदिवानाच्या हाती सोपवला. बंदिवानाने तो अगदीच सहजतेने हाती घेतला त्यावेळी तो फारच शांत होता त्याच्या चेहऱ्यावर कोणतीच चलबिचल न्हवती.
" हा प्याला तू कोणत्या देवासमोर ठेवला होतास? अन कोणती प्रार्थना केली होतीस? मी काही प्रार्थना करावी काय?"
तो मनुष्य म्हणाला " आम्ही फक्त तयार करतो अन तितकेच पुरेसे आहे."
"मला समजले."
" तरी देखील मला प्रार्थना करावीच लागेल म्हणजे माझा ह्या विश्वापासुनाचा-- ते -- त्या विश्वापर्यंतचा प्रवास आधी सुखकर होईल, म्हणून मला ह्या प्रार्थनेची अनुमती द्यावी. "
मग त्याने विषाचा प्याला ओठास लावला आणि शांत चित्ताने व उल्हासित वृत्तीने त्याने विषाचे प्राशन केले.
येथवर आमच्यापैकी बहुतेकांनी दुःख आवरून धरले होते; पण आम्ही जेंव्हा त्याला प्राशन करताना पाहिलं आणि त्याने शेवटचा घोट देखील घेतला तेंव्हा आमाचा शोक अनावर झाला. कितीही रोखून धरले तरीही माझ्या नकळत अश्रू धारा वाहू लागल्या अन मी ओंजळीत चेहरा लपवून जोराने स्फुंदू लागलो.निश्चितपणे मी त्याच्यासाठी अश्रू ढाळत न्हवतो पण असा सोबती गमावल्याने जे अरिष्ट माझ्यावर येणार होतं त्या विचाराने.मी काही एकटाच न्हवतो क्रिटो ला जेंव्हा अश्रू अनावर झाले तेंव्हा तो उठून दूर जाऊ लागला मी त्याच्या मागोमाग लाऊ लागलो अन त्याच क्षणी अपोलोडोरस जो की आधीपासूनच अश्रू ढाळीत होता त्याने मोठ्याने आक्रंदन सुरु केले त्यामुळे मग आम्ही सगळेच भेकड वाटू लागलो. फक्त तोच केवळ शांत चित्त राखू शकला होता."
" हा एवढा आकांत कशासाठी?"
"मनुष्याने मरताना शांतता हवी ह्याच कारण साठी मी महिलांना पाठवून दिले होते. शांत राहा पाहू आणि धीर धरा."
आम्हाला हे ऐकून खूप शरम वाटली आणि आम्ही रडायचे थांबलो ; आणि मग पाय जड होईपर्यंत तो चालू लागला , त्याचे पाय थरथरू लागले आणि सूचना केल्याप्रमाणे तो पाठीवर पडला;
ज्या माणसाने विष दिले होते तो त्याच्या पायाचे आणि तळव्याचे निरीक्षण करू लागला ; काही वेळाने त्याने पायावर जोराने दाब दिला आणि विचारले की त्याला काही जाणवते आहे का ; अन तो म्हणाला
" नाही".
आणि त्याचे पाय हळू हळू वर वर गार आणि ताठर होत चालले. त्याला ते स्वतःलाच जाणवायला लागलं होतं मग तो म्हणाला " जेंव्हा विष हृदया पर्यंत पोहोचेल तेंव्हाच शेवट येईल"
त्याचा कंबरे पर्यंतचे शरीर गारठून गेले तेंव्हा त्याने त्याचा चेहरा अनावृत्त केला ( त्याने स्वतःला आच्छादून घेतले होते) अन म्हणाला त्याचे ते शेवटचे शब्द होते '" क्रिटो, मी आस्क्लेपिअस ला एक कोंबडा देणे लागतो, तू उधारी चुकती करायचे ध्यानात ठेवशील काय?" " ऋण चुकते होईल " क्रिटो म्हणाला " अजून काही ?" ह्या प्रश्नाचे मात्र कोणतेच उत्तर आले नाही परंतु काही वेळातच हालचाल जाणवली सेवकाने त्याला अनावृत्त केले; त्याचे डोळे उघडेच होते; क्रिटो ने त्याचे डोळे झाकले.
माझ्या मित्राचा शेवट असा झाला ज्याला मी खरोखरीचा अत्यंत विद्वान अन न्यायी समजतो कोणाहीपेक्षा अधिक खूप अधिक.